BURCHTEN, KASTELEN EN PALEIZEN IN DUITSLAND    

OVERZICHT ONTWIKKELING DUITSE BURCHTEN EN KASTELEN

Middeleeuwen

De middeleeuwen, de tijd van de ridders, was de bloeiperiode van de kasteelbouw. Overal in het land verrezen duizenden van deze bolwerken in de typische verdedigingsarchitectuur met dikke muren en torens die tegenwoordig zo romantisch aandoen. Als centrum van sagen en legenden staan de imposante bolwerken van de gotische en romaanse bouwkunst ook nu nog voor sprookjesachtige gestalten en hun verhalen, maar eveneens voor de onverbiddelijke gevechten om de macht, die tussen de diverse heersers plaatsvonden.

Renaissance

In ruimere zin verstaat men onder de renaissance de ‘wedergeboorte’ van de antieke oudheid met het oog op haar culturele betekenis, in engere zin het kunsthistorische verband met gebouwen van de klassieke oudheid en hun complexe vormentaal. Behalve de herontdekking van architectonische elementen als zuilen, pijlers en kapitelen komt hierbij ook een intensieve studie van de natuur en de vraag naar het wezen van de uit harmonie en proportie bestaande schoonheid. De pronkstukken van de renaissancebouwkunst verbinden daarbij de klassieke vorming met luisterrijke ornamenten. Ruïnes behoren tot de meest gefotografeerde motieven – maar juist de aura van het vergankelijke maakt deze kastelen zo idyllisch. De oeroude muren getuigen van de vroegere luister en van oorlogen om godsdienst en erfdeel; prachtige tuinen behoorden reeds toen tot de beroemdste bezienswaardigheden. Het gevoel en het verlangen naar geheimzinnige schoonheid zijn ook vandaag de dag nog kenmerken van alle romantici.

Kaart burchten, kastelen en paleizen in Duitsland

(Klik voor vergroting)

Noord - Duitsland	Zuid - Duitsland

Barok

De barokstijl is de opvolger van de op eenheid en rust doelende, op duidelijke structuur bedachte kunst van de renaissance. De barok neemt weliswaar vormelementen van de renaissance over, tracht deze echter door veel uitbundigere vormen en het streven naar rijkdom en expressieve bewogenheid nog te overtreffen. Als kunstvorm van het absolutisme en de contrareformatie wordt de barok gekenmerkt door pompeuze prachtontplooiing. In het teken van feestelijke representatie ontstonden talrijke pronkgebouwen die de aanspraak van hun bezitters op de macht onderstreepten. Bovendien bleek het mede opnemen van de schilder- en beeldhouwkunst en het gebruik van lichteffecten bij het totaalkunstwerk bijzonder geschikt te zijn voor het verspreiden van verlichte idealen.

Het grandioze Versailles van de legendarische ‘Zonnekoning’ Lodewijk XIV gold als voorbeeld voor vele representatieve gebouwen van de Europese vorsten in de 17e en 18e eeuw. De Franse koning stond voor de enscenering van een groot wereldtheater met godgelijke machts- en prachtontplooiing en de demonstratie van het denkbeeld van een centralistische orde. De kunst en vooral de architectuur speelden daarbij een eminent politieke rol. Zij moesten het volk imponeren en tegelijkertijd ideologische voorstellingen visueel overdragen. Geen wonder, dat aan de hoven van Europa ook Frans werd gesproken om te trachten dit voorbeeld te evenaren.

Tuinen en parken

Ook in het – naar men zegt – zo nuchtere noorden hebben de overdadige vormen van de barok hun sporen nagelaten. Met schatten uit het stenen tijdperk en de middeleeuwen tot en met de moderne tijd gelden de kastelen in Sleeswijk of Neder - Saksen als culturele centra en kostbare archieven voor de kunstwerken van alle tijdperken. Ook de schitterende tuincomplexen – door beroemde plantkundigen en grote tuinkunstenaars in perfecte symmetrie ontworpen – kunnen de vergelijking met tuinen in Frankrijk of Italië doorstaan. De baroktuinen gaan weliswaar oorspronkelijk terug op de Franse en Italiaanse tuinen van de renaissance, doch hun uitbreiding tot grote complexen voltrok zich analoog aan het zelfbesef van de absolutistische vorsten, die met behulp van de getemde natuur en de tentoongespreide pracht en praal op zeer indrukwekkende wijze trachtten hun macht en hun welstand te verbeelden.

De Paltische keurvorst Carl Theodor (1724 - 1799) hield van luxe en de schone kunsten. Naar het voorbeeld van Franse paleizen liet hij een barok totaalkunstwerk bestaande uit slot en park creëren. Onder deze vorst beleefden Mannheim en de Keur - Palts hun ‘gouden tijdperk’. Hij voltooide de bouw van het slot in Mannheim, breidde het slot Schwetzingen uit tot een royale zomerresidentie en stichtte onder andere het Nationaal Theater en de Academie der Wetenschappen. Tussen levenslust en vroomheid, tussen barok en verlichting weerspiegelen de luisterrijke gebouwen de geest van zijn tijd.

Rococo

De rococo, ook late barok genaamd, is een verdere ontwikkeling van de kunsthistorische epoche van de barok in de jaren 1753 tot 1790. In de plaats van de monumentale machtsontplooiing en krachtige dynamiek van de barok traden nu beschaafde levenswijze en een lichtvoetig, fijnzinnig levensgevoel, verbonden met voornaam - zachte zinnelijkheid en galante omgangsvormen. Typisch voor deze stijl zijn overdadige versieringen aan gebouwen, in het interieur, aan meubelen en gerei, en met name het laten varen van alle symmetrie, die in de barok nog als belangrijk element werd benut. Dit begrip wordt ook gebruikt voor de overgang van de barok naar het classicisme en betekent hier het zich afwenden van het overdadig - bombastische en het zich richten op heldere lijnen. In geen andere epoche is evenwel het contrast tussen illusie en werkelijkheid, tussen schijn en zijn zo tastbaar als hier.

Pruisisch

Het cultuurlandschap Berlijn - Potsdam is een Pruisisch arcadia op het zand van de Mark Brandenburg. Zij hebben elkaar gevonden en een gelukkige verbintenis gesloten: koningen die naar luister en schoonheid verlangden, en kunstenaars die deze dromen werkelijkheid lieten worden. De uitgelezen interieurs weerspiegelen als in een tijdreis het weelderige baroktijdperk, de ‘Fridericiaanse’ rococo van Frederik de Grote, het door Schinkel gevormde classicisme alsmede het biedermeier en het wilhelminisme.

Classicisme

Classicisme is in de kunstgeschiedenis de benaming voor een stijlperiode waarin de nabootsing van de klassieke oudheid (in ’t bijzonder van de Griekse oudheid, van de Griekse tempelbouw) tot programma werd verheven. Vergeleken met de voorafgaande rococo kenmerkt het classicisme zich door een terugkeer naar rechtlijnige vormen met een sterkere benadering van de vormen van de klassieke oudheid. De ‘klassieker’ Goethe polemiseerde bijvoorbeeld tegen de ‘krullerigheid’ van de rococo, nu luidde het motto: ‘edele eenvoud, stille grootheid’. Met het ‘klassieke Weimar’ wordt met name de gemeenschappelijke scheppingsperiode van de bevriende dichters Goethe en Schiller bedoeld, die gekenmerkt wordt door verstrekkende overeenstemming in de literaire en esthetische denkbeelden.

Historisme

In de stijlgeschiedenis is de uitdrukking ‘historisme’ de benaming voor een fenomeen van de 19e eeuw, waarbij werd teruggegrepen op oudere stijlrichtingen en deze werden nagebootst. Anders dan in het classicisme werd niet alleen getracht de architectuur van de klassieke oudheid (zoals deze in Griekenland en in Rome werd gevonden) te kopiëren, maar er werden andere architectuurvormen geïmiteerd, die voortaan als gelijkwaardig werden erkend. Een grote invloed oefende daarbij de romantiek uit, die ertoe bijdroeg een gevoel voor de historische context te ontwikkelen.

Neogotiek

De vroegste (met name in Groot-Brittannië) en belangrijkste historistische bouwstijl is de neogotiek. In het middelpunt van haar verspreiding stond een uitgebreid bouw- en inrichtingsprogramma dat zijn invloed deed gelden tot in de literatuur en de levensstijl. De vormentaal van de neogotiek oriënteerde zich aan een geïdealiseerd beeld van de middeleeuwen. Haar bloeitijd had de neogotiek van 1830 tot 1900. De romantiek aan het begin van de 19e eeuw leidde in Duitsland tot een groot enthousiasme voor de middeleeuwse bouwwerken, met name voor de burchten en de grote gotische domkerken. Zo werden bestaande burchtruïnes vaak dikwijls naar Engels voorbeeld herbouwd en doen tot op de dag van vandaag dienst als sprookjeskasteel, toeristenmagneet en symbool voor de lange geschiedenis.